Việt Nam thăng hạng trong Báo cáo GII 2026, hướng tới nhóm 40 thế giới vào năm 2030

Duy trì đà tăng trưởng ổn định trên bảng xếp hạng Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2026 ở vị trí 43/139 nền kinh tế, Việt Nam đang tiến gần hơn bao giờ hết tới mục tiêu lọt vào nhóm 40 quốc gia dẫn đầu vào năm 2030. Tuy nhiên, để vượt qua "ngưỡng cản" cuối cùng này, nền kinh tế không thể tiếp tục dựa vào lợi thế gia công xuất khẩu mà buộc phải giải quyết triệt để sự đứt gãy giữa nghiên cứu học thuật và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp nội địa.

1. Bức tranh hai mảng màu từ dữ liệu GII 2026

Theo báo cáo thường niên do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO, 2026) công bố cuối tháng 9 vừa qua, Việt Nam đạt tổng điểm 37,75, tiến thêm 1 bậc so với năm 2025 để vươn lên vị trí thứ 43 toàn cầu. Nhìn trong chu kỳ một thập kỷ (2016–2026), thứ hạng của Việt Nam đã cải thiện tới 16 bậc, tiếp tục giữ vững vị trí thứ hai trong nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình thấp (chỉ xếp sau Ấn Độ).

Điểm sáng đáng chú ý nhất trong cấu trúc điểm số năm nay nằm ở nhóm chỉ số Đầu ra đổi mới sáng tạo (Innovation Outputs) khi Việt Nam tăng 2 bậc, vươn lên xếp hạng 35 thế giới (Bộ Khoa học và Công nghệ [Bộ KH&CN], 2026). Cụ thể, Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế dẫn đầu toàn cầu (hạng 1/139) ở hai chỉ tiêu quan trọng: Tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao và Tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa sáng tạo. Song song đó, chỉ số về Mức độ phức tạp của sản xuất và xuất khẩu ghi nhận bước nhảy vọt 8 bậc, đạt vị trí 44 toàn cầu (Báo Nhân Dân, 2026a).

Tuy nhiên, đặt bên cạnh những con số ấn tượng về thương mại hóa, các trụ cột Đầu vào đổi mới sáng tạo (Innovation Inputs) và nền tảng tri thức nội sinh lại bộc lộ những khoảng trống đáng suy ngẫm:

Bảng tổng hợp một số chỉ số trọng tâm của Việt Nam trong Báo cáo GII 2026

(Nguồn: Tổng hợp từ dữ liệu của WIPO, 2026 và Bộ KH&CN, 2026)

Sự chênh lệch lớn giữa vị trí số 1 về xuất khẩu công nghệ cao và vị trí 63 về đăng ký sáng chế bản địa, hay hạng 106 về công bố khoa học quốc tế, cho thấy một thực tế: Nền kinh tế đang xuất khẩu lượng lớn sản phẩm công nghệ, nhưng hàm lượng tri thức do người Việt thực sự nắm giữ và làm chủ trong chuỗi giá trị đó vẫn còn mỏng.

2. Nghịch lý "đầu vào – đầu ra" và điểm nghẽn hấp thụ công nghệ

Khoảng cách chỉ còn 3 bậc để từ vị trí 43 bước vào Top 40 thế giới vào năm 2030 thoạt nhìn có vẻ ngắn, nhưng trong bảng xếp hạng GII, nhóm 40 nền kinh tế dẫn đầu là khu vực có tính cạnh tranh khốc liệt nhất với hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển (R&D) đã hoàn thiện.

Phân tích từ dữ liệu GII 2026 chỉ ra hai thách thức cấu trúc mà Việt Nam cần vượt qua các vấn đề sau:

Sự đứt gãy trong dòng chảy tri thức từ Viện – Trường đến Doanh nghiệp: Thứ hạng 106 về bài báo khoa học quốc tế và hạng 85 về tỷ lệ lao động tri thức trong doanh nghiệp phản ánh tình trạng nghiên cứu hàn lâm chưa gắn kết chặt chẽ với bài toán thị trường. Các viện nghiên cứu và trường đại học thiếu nguồn lực đặt hàng từ khu vực tư nhân, trong khi doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) nội địa lại thiếu nhân sự chất lượng cao để tiếp nhận, giải mã và làm chủ công nghệ mới (Bộ KH&CN, 2026).

Rủi ro từ "bẫy gia công" công nghệ cao: Việc dẫn đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao phần lớn được đóng góp bởi các tập đoàn đa quốc gia có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Nếu các doanh nghiệp nội địa không nhanh chóng nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng thông qua việc sở hữu bằng độc quyền sáng chế, lợi thế này sẽ khó chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh bền vững của quốc gia.

3. Kiến tạo động lực mới hướng tới Top 40 vào năm 2030

Nhận diện rõ những hạn chế trên, định hướng điều hành chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong giai đoạn 2026–2030 đang chuyển dịch mạnh mẽ từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển. Theo nhận định từ lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, sự thăng hạng của Việt Nam trong kỳ đánh giá năm 2026 bước đầu phản ánh tác động tích cực từ việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Báo Nhân Dân, 2026b).

Để hiện thực hóa mục tiêu gia nhập nhóm 40 quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo vào năm 2030, chiến lược phát triển trong giai đoạn tới cần tập trung vào 3 trụ cột giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, thể chế hóa mô hình liên kết "Ba nhà" (Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp): Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý thông thoáng về định giá tài sản trí tuệ, cơ chế phân chia lợi ích từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu có sử dụng ngân sách, và hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các công nghệ mới. Khi rào cản pháp lý được tháo gỡ, các trường đại học và viện nghiên cứu mới có thể trở thành "phòng R&D mở rộng" cho khối doanh nghiệp nội địa.

Thứ hai, dịch chuyển trọng tâm đầu tư vào nguồn vốn con người và R&D tư nhân: Cần áp dụng các công cụ khuyến khích tài khóa thực chất hơn (như khấu trừ thuế cho hoạt động R&D, quỹ đầu tư mạo hiểm đồng tài trợ) để thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân tăng chi tiêu cho nghiên cứu và thu hút đội ngũ lao động có trình độ cao — trực tiếp cải thiện các chỉ số đang xếp hạng 85 và 106 hiện nay (Đài Tiếng nói Việt Nam [VOV], 2026).

Thứ ba, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với chuyển đổi kép (Số và Xanh): Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường và phát triển bền vững, việc định hướng các cụm liên kết đổi mới sáng tạo tập trung vào công nghệ xanh, kinh tế tuần hoàn và trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ giúp hàng hóa Việt Nam không chỉ duy trì vị thế xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị gia tăng thực chất.

Thứ hạng 43 trên bảng xếp hạng GII 2026 là sự ghi nhận khách quan của quốc tế đối với nỗ lực kiên trì của Việt Nam trong suốt một thập kỷ qua. Tuy nhiên, chặng đường vươn tới Top 40 vào năm 2030 đòi hỏi một cuộc chuyển đổi về "chất": biến các chính sách vĩ mô thành năng lực làm chủ công nghệ lõi của doanh nghiệp và biến tri thức từ giảng đường thành động lực tăng trưởng trực tiếp cho nền kinh tế.

(MH)

Tài liệu tham khảo

1. Báo Nhân Dân. (2026a, 12 tháng 10). Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế và kết quả đầu ra đổi mới sáng tạo. Báo Nhân Dân điện tử. https://nhandan.vn/viet-nam-tiep-tuc-khang-dinh-vi-the-va-ket-qua-dau-ra-doi-moi-sang-tao-post994815.html

2. Báo Nhân Dân. (2026b, 29 tháng 9). Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu của Việt Nam tăng 1 bậc, hướng tới nhóm 40 thế giới vào năm 2030. Báo Nhân Dân điện tử. https://nhandan.vn/chi-so-doi-moi-sang-tao-toan-cau-cua-viet-nam-tang-1-bac-huong-toi-nhom-40-the-gioi-vao-nam-2030-post991852.html

3. Bộ Khoa học và Công nghệ. (2026, 12 tháng 10). Từ kết quả GII 2026 đến nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. Cổng Thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ. https://mst.gov.vn/tu-ket-qua-gii-2026-den-nang-cao-nang-luc-lam-chu-cong-nghe-197261012203459288.htm

4. Đài Tiếng nói Việt Nam. (2026, 29 tháng 9). Việt Nam xếp thứ 43 thế giới về đổi mới sáng tạo. Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV). https://vov.vn/xa-hoi/viet-nam-xep-thu-43-the-gioi-ve-doi-moi-sang-tao-post1337084.vov

5. World Intellectual Property Organization [WIPO]. (2026). Global Innovation Index 2026: Innovation in the face of uncertainty. WIPO Publications.